In en om Assen





Lodewijk Napoleon en Assen; stadsplannen voor een dorp


Bronvermelding:
Lodewijk Napoleon en Assen: stadplannen voor een dorp; Groningen / Assen 1984


W. van Uije tekende in 1855 De Brink. (Collectie: het Geheugen van Nederland)


Louis Napoleon Bonaparte

In maart 1806 werd Louis Napoleon Bonaparte (1778 – 1846) door zijn broer Napoleon aangesteld als Roi – Prefect van Holland. Krachtens de grondwet van 7 augustus 1806 werd Holland een monarchie. Lodewijk toonde vanaf het begin van zijn regeerperiode grote belangstelling voor de ontginning van nog woest gronden. Dit blijkt onder andere uit een brief van 7 augustus 1806 aan H. Mollerus, Minister van Binnenlandse Zaken. In deze brief vroeg de Koning alle mogelijke informatie over de beste methodes en de meest te prefereren vorm van ontginning, waar deze gebieden zich bevonden en hoe men eventuele ontginning kon stimuleren.

Het ging hier vooral om de departementen Brabant, Drenthe en Gelderland. Uit de memoires van Lodewijk Napoleon blijkt dat Drenthe ook interessant was om de daar aanwezige turf en zwerfkeien. De turf zou in de brandstofbehoeften van het hele land kunnen voorzien, terwijl de zwerfkeien voor zeeweringen en bestrating konden worden gebruikt. Lodewijk en de Landdrost van Drenthe, Mr. P. Hofstede, voerden een uitvoerige correspondentie over de ontwikkelingen van dit achtergebleven departement.


Assen wordt tot stad verheven

Tijdens een bezoek aan Drenthe op 12 en 13 maart 1809, nam de Koning verschillende besluiten. Om het bestuurscentrum Assen meer nadruk te geven en de strategische ligging in het departement te benadrukken, verhief Lodewijk Napoleon Assen tot stad van de eerste rang. Tevens werd het Sterrebos, het latere Asser Bos, aan de stad geschonken, op voorwaarde dat de geplande Allee, de huidige Torenlaan, tot aan de Brink werd doorgetrokken. De stadsverklaring had grote consequenties.

Assen was op dat moment slechts een dorp met 600 inwoners en een stad van de eerste rang moest volgens de wet minimaal 6000 inwoners hebben. De Koning schonk fl. 20.000,- aan de stad voor de bouw van nieuwe huizen, in de straat die nu Nieuwe Huizen heet. Op 14 maart 1809 gaf hij opdracht aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken om met een plan tot uitbreiding en reguliere bebouwing van de stad Assen te komen, berekend op een bevolking van 6000 zielen. De uiteindelijke opdracht tot uitwerking van de plannen gingen naar de Rotterdamse Architect C. J. F. A. Giudici. In April 1809 ging deze naar Assen om de bestaande situatie te bekijken.


Carlo Giovanni Francesco Giudici

Giudici verkreeg als architect grote naam; tal van particuliere woonhuizen en openbare gebouwen in Rotterdam, Schiedam en elders werden naar zijn ontwerpen uitgevoerd. Eveneens legde Giudici een aantal buitenplaatsen in de omgeving van Rotterdam, Gouda en Voorburg aan. In 1807 stelde koning Lodewijk Napoleon Giudici aan tot het voeren van de hoofddirectie over alle vernieuwingen en veranderingen, nodig geworden tengevolge van de Kruitramp te Leiden. Twee jaar later belastte de genoemde vorst Giudici met de plannen ter verfraaiing van de stad Assen en het bouwen van een paleis en andere gebouwen aldaar, welke plannen tengevolge van de troonsafstand van Lodewijk Napoleon in juli 1810 niet tot uitvoering kwamen. Giudici huwde in 1792 met Jacoba Maria Gildenhuis, de 23-jarige dochter van de metselaar Willem Gildenhuis. Hij overleed op 17 mei 1819 en liet één zoon na.


Plannen voor de ontwikkeling van het Departement Drenthe

In de notulen van de Landdrost van 13 november 1809 werd gemeld dat het plan of ontwerp voor Assen door de architect aan de Minister van Binnenlandse Zaken werd aangeboden met het verzoek de stukken onder ogen van Zijne Majesteit te brengen. In het ontwerp waren de wensen van Lodewijk Napoleon en daarmee elementen van diens politiek verwerkt. Ook de wensen van de Landdrost betreffende de ontwikkeling van het Departement Drenthe vonden in deze plannen hun neerslag. De plannen voorzagen in:


Ad. -1-; Verbetering van de infrastructuur van Drenthe

Uit notulen en brieven van de Landdrost bleek dat alle verkeer tussen Amsterdam en Oost-Friesland via Assen gingen. Ter verbetering van het verkeer over water, van Amsterdam naar Oost-Friesland, was een kanaal van Assen naar Groningen gepland, hiermee zou een ononderbroken vaarroute ontstaan. De route liep van Amsterdam naar Zwartsluis over de Zuiderzee en via Meppel, Assen en Groningen naar de Eems. Ook over land liet het wegenstelsel te wensen over. Er liep een marsroute voor soldaten van Meppel over Assen en een tweede van Coevorden over Rolde naar Groningen. Vandaar uit gingen ze via Nieuwe Schans naar Oost-Friesland. ’s Zomers reisde men ook van Assen over Gieten en Veendam naar Nieuwe Schans, wat 6 uur bespaarde. Deze weg was met weinig middelen ook voor de winter bruikbaar te maken. Deze routes waren onder andere nodig voor het snel verplaatsen van troepen.

Bij decreet van 1808 vastgestelde routes, waarvan het handelsverkeer gebruik moest maken om de controle op vervoerde goederen in verband met het Continentaal Stelsel mogelijk te maken, te weten: Groningen-Grolloo-Coevorden, Groningen-Assen-Hoogeveen, Hoogeveen-Meppel en Zwolle-Coevorden. Deze marsroutes volgden de vanaf de 17e eeuw vastgestelde postwegen. Dit was noodzakelijk om Oost-Friesland onder controle te houden. Zowel wat betreft het verkeer over land, als het verkeer over water lag Assen zeer centraal.


Ad -2-; Verbetering van de stadsopbouw van Assen

Ten opzichte van de oorspronkelijke plattegrond zijn er maar weinig gebouwen gehandhaafd. De belangrijkste zijn: De Hervormde kerk (de oude kloosterkerk die in het plan stadhuis werd, het Drostenhuis, de gevangenis en een rijtje huizen aan de zuidkant van de havenkolk, nu de Vaart z.z.) De nieuwe structuur is sterk geometrisch in vergelijking met de oude structuur van het dorp. In het verlengde van het kanaal staat de oude Hervormde Kerk en tussen de havenkom en deze kerk is de stad in een rechte lijn opengebroken. Hierdoor ontstaat een vrij uitzicht vanaf de Brink en de oude Hervormde kerk op het kanaal. De Brink is een rechthoekig plein geworden waar aan de belangrijke gebouwen voor bestuursfuncties, rechtspraak, medische zorg, ontspanning en cultuur en voor logement gesitueerd waren. De kerken waren ook rond de Brink gedacht maar meer achteraf. Aan de zuidkant van de stad, buiten de singels, waren drie scholen gepland. Aan de west- en noordkant moesten blokken woningen komen.


Ad -3-; Centralisatie van het bestuur

Koning Lodewijk Napoleon had zich Assen als bestuurlijk centrum van het departement Drenthe gedacht. Ten tijde van de Bataafse Republiek werd door het opheffen van de marken, de weg voor deze centralisatie vrij gemaakt. De aanwezige Hervormde kerk, die voor de Hervormde gemeente te klein was geworden, zou na ingrijpende wijzigingen als stadhuis dienst doen. Van dit stadhuis bestaan ontwerptekeningen. Eén laat een dwarsdoorsnede en twee gevelaanzichten zien, een andere twee plattegronden; het soubassement en de bel-etage. In het plan was, zoals gezegd, het Drostenhuis gehandhaafd.


Ad -4-; Invoering van een nieuwe vorm van rechtspraak

Voor de Franse tijd was er in Drenthe een lokale vorm van rechtspraak, waarin de marken een grote rol speelden. Het Franse systeem was op centralisatie gebaseerd en de invoering hiervan betekende een einde van de jurisdictie van de marken. Assen werd in het nieuwe systeem hoofdplaats van een arrondissement met een Hof van Justitie. Het lokaal van het Hof van Justitie was aan de oostzijde van de Brink, naast het Drostenhuis gepland. Het zou een rechthoekig gebouw worden, mogelijk met verbouwing van een deel van het klooster.


Ad -5-; Bouw van een gevangenis en een tuchthuis

Voor 1809 was er in Assen een ‘gevangenishuis’ . Dit gebouw stond aan de Koosterstraat maar was zeer bouwvallig. In het uitbreidingsplan was voorzien in een ‘criminele gevangenis’, deze zou in een deel van de oude kloostergebouwen gehuisvest worden. Omdat Assen hoofdplaats van het arrondissement was, met een Hof van Justitie, was een grotere gevangenis noodzakelijk. In 1809 was er in Assen nog geen tucht- en werkhuis. Dit gebouw was als rechthoekig gebouw op een omgracht terrein gedacht. Het gebouw zou een gesloten vorm met binnenhof en twee vooruitstekende hoekvleugels krijgen. Het zou een woning voor de ‘vader’ bevatten en kamers voor de regenten.


Ad -6-; Verbetering van de medische zorg

Uit een brief van de Landrost Mr. P. Hofstede blijft dat het slecht gesteld was met de medische zorg in Drenthe. In het hele departement waren er slechts twee vroedvrouwen en was en geen geneesheer voorhanden. In dit licht bezien was het niet verwonderlijk dat de Landdrost op 28 juli 1808 de Koning verzocht om een ‘kundig geneesheer’ te sturen. Na zijn bezoek aan Assen stuurde de Koning een geneesheer en een apotheek. De medische zorg was een onderdeel van de politiek van de Koning, die er op gericht was het volk aan zich te binden. In het uitbreidingsplan van Giudici vinden we een uitvloeisel van deze politiek; het plan voorziet in een school voor chirurgie en ruimte voor lessen in vroedkunde. Van deze school is een plattegrond bekend.


Ad -7-: Verbetering van het onderwijs

Voor 1809 was er één schoolmeester voor ongeveer 72 leerlingen. In Lodewijk’s politiek paste ook het alfabetiseren van de bevolking. Met goed onderwijs kon men een kader opleiden voor latere bestuurlijke functies in het departement. Door ook onderwijsinstellingen in Assen te vestigen zouden alle verzorgende functies in Assen geconcentreerd zijn. In het plan zijn een Koninklijk Opvoedings Instituut voor ongeveer 50 á 60 ‘jonger heren’, een Instituut voor ‘jonge juffrouwen’ en een Koninklijke Kweekschool voor 1000 kwekelingen opgenomen. Alle drie de scholen waren voorzien van tuinen aan de achterkant.


Ad -8-; Huisvesting van een klein garnizoen

Assen was een doortrekplaats voor legereenheden die Oost-Friesland als doel hadden. Uit de notulen van de Landdrost (juni – augustus 1807) blijkt, dat er twee marsroutes door Drenthe voerden. In de notulen van de Landdrost valt te lezen dat er een meningsverschil is geweest tussen de Minister van Oorlog en de Landdrost over deze routes; de eerste wilde de routes over het departement spreiden, terwijl Hofstede hier sterk op tegen was vanwege de overlast die de soldaten veroorzaakten. Op 27 maart 1809 was er sprake van dat Coevorden een vesting van eerste rang zou worden. Er lagen op dat moment legertroepen oever de grens bij Coevorden en in Oost-Friesland voor een mogelijke aanval op het Koninkrijk Hannover. In het uitbreidingsplan was een kazerne voor een klein legergarnizoen voetvolk en paarden en een hoofdwacht opgenomen. Omdat het geplande gebouw vrij groot was, was het mogelijk dat het ook dienst zou hebben moeten doen als kwartier voor doortrekkende legers.


Ad -9-; Scheppen van gelegenheid tot godsdienst

Het uitbreidingsplan voorzag in de bouw van een Hervormde kerk, een Rooms-Katholieke kerk en een Synagoge. In Assen was een Hervormde gemeente die gebruik maakte van de oude kloosterkerk. Deze oude kloosterkerk was te klein. De nieuwe Hervormde kerk zou een centraalbouw met koepels worden. Van deze kerk zijn geen ontwerptekeningen bekend. Hetzelfde geldt voor de Synagoge. Van de derde kerk, de Rooms-Katholieke is wel een ontwerp van de plattegrond. De Koning wilde graag een Rooms-Katholieke kerk in Assen laten verrijzen maar de Landdros hield dit lange tijd tegen. In het plan stonden de drie kerken met hun front naar de Brink. Met het opnemen van drie kerken voor verschillende gezindten in het plan, gaf men uiting aan de nieuwe politiek van godsdienstvrijheid, die in de grondwet was vast gelegd.


Ad -10-; Bouw van huizenblokken

Noodzakelijkerwijs komt in het plan ook een groot aantal huizen voor. Tenslotte moesten er minstens 6000 mensen komen wonen. Op de stadsplattegrond van Giudici is een aantal woningblokken aangegeven. Van deze woningblokken zijn geen tekeningen bekend; of de nadere invulling ervan zou aan derden worden uitbesteed, of de ontwerpen van Giudici zijn verloren gegaan. Het eerste lijkt het meest waarschijnlijk, daar alle overgebleven ontwerpen die bij het plan horen, gebouwen met een publieke functie betreffen. Toch schrijft A. Oltmans het volgende over deze huizen: “aan de singels, de Torenlaan, de Collardslaan, den Nieuwen Haven en den Brink, zouden particuliere woningen onder eene lijst verrijzen, waarvan echter de hoekhuizen eene verdieping hooger zouden worden gebouwd dan de overige”. Het is echter niet precies duidelijk waar deze gegevens aan zijn ontleend.


Ad -11-; Verbetering van de handel en het handelsverkeer

Ten behoeve van de bevordering van de handel achtte men een aanzienlijke verbreding van de havenkolk wenselijk. Dit zou ruimte scheppen voor het afmeren van schepen. Aan de westkant van de havenkolk moest dan ruimte voor het laden en lossen, pakhuizen en koopmanswoningen komen. Van deze gebouwen zijn geen ontwerptekeningen voorhanden. Aan de stadskant van de kolk zou een paardenmarkt komen. Het inruimen van een zo groot terrein voor handel en verkeer in het plan geeft aan de Koning Lodewijk Napoleon niet alleen een bestuurscentrum maar ook een handelscentrum wilde maken. De invoering van het Continentale Stelsel werkte belangstelling voor de binnenlandse landbouwproducten in de hand. Het Continentale Stelsel maakte immers de handel met Engeland en de koloniën onmogelijk. Assen kreeg als hoofdplaats van het departement Drenthe de functie van handelscentrum en doorvoerplaats toegewezen. Drenthe was belangrijk om haar turf, zwerfkeien, terwijl uit Groningen afkomstige graan via Assen naar het westen van het Koninkrijk vervoerd werd.


Ad -12-; Bouw van een koffiehuis, annex concertzaal

Voor de ontspanning was gedacht een gedistingeerd gebouw aan de Brink te bouwen. Beneden zouden een koffiehuis en op de bovenste verdieping zalen voor een sociëteit komen. Aan de achterkant van het pand zouden een grote concertzaal en zalen voor dans en vermaak komen. Tegenover dit gebouw aan de zelfde kant van de Brink zou een deftig logement komen. Van geen van beide is een verder uitgewerkt ontwerp, wel is er een ontwerp van een theater. Het is niet duidelijk waar dit theater zou komen te staan; het is mogelijk dat het deel uitmaakte van het paleis.


Ad -13-; Vestiging van een Koninklijke residentie bij Assen

Het paleis van de Koning zou even voor de bocht van het kanaal moeten verrijzen op een driehoekig terrein dat tussen de Vaart en de Witteweg grensde aan het Asserbos. Dit paleis zou in eerste instantie een langgestrekt gebouw worden met aan beide uiteinden een paviljoen en in het midden een rond gedeelte. In de latere uitwerkingen van Giudici heeft het paleis een nagenoeg vierkant grondplan gekregen.


Info op rtvdrenthe d.d. 26 febr. 2009

Napoleon na 200 jaar terug in Assen



Napoleon is na 200 jaar terug in Assen, althans zijn portret. In maart is het 200 jaar gelden dat Assen haar stadsrechten kreeg van Lodewijk Napoleon. Op 14 maart in 1809 zette hij hiervoor zijn handtekening en dat gebeurde in een kamer van het Ontvangershuis, wat nu onderdeel is van het Drents Museum. Destijds verbleef hij slechts twee dagen in Assen, nu blijft hij wat langer. Woensdag werd hij overgebracht vanuit het Rijksmuseum in Amsterdam. Het schilderij, geschilderd door Charles Howard Hodges


Info op asserjournaal d.d. 14 juni 2009. Een artikel van Bert Jippes

Door broedertwist tussen de twee Napoleons kreeg Assen geen Frans geïnspireerd paleis op Kazerneterrein


Er zijn van die kleine voorvallen tijdens ons sterfelijk bestaan, die de loop der zorg-vuldig geplande gebeurtenissen een totaal andere wending had-den kunnen geven. Zo’n voorval vond twee eeuwen geleden plaats en het heeft niet veel ge-scheeld of Assen zou een heel andere aanblik hebben gehad. Daar werden we vrijdag mee geconfronteerd tijdens de opening van de DeFKA expositie van het werk van Jan Giudici We gaan twee eeuwen terug, naar 1809, toen aan Assen zojuist stadsrechten waren verleend door Lodewijk Napoleon. Assen telde toen slechts 600 inwoners maar men dacht toen vanwege die stadsrechten al aan stedelijke uitbreiding. Aan de in Rotterdam wonende Italiaanse architect Carlo Giovanni Francesco Giudici, kortweg Jan Giudici genoemd, werd de opdracht gegeven een uitbreidingsplan voor Assen te maken.

Het moest een pretentieus plan worden met een paleis naar Frans model voor Koning Lodewijk Napoleon, maar ook met tuinhuizen, woonhuizen, paviljoens, en een theater waarin ook concerten konden worden gegeven en dit alles naar Frans model. Giudici had al ideeën om het nog te graven Noord- Willems kanaal aan weerszijden te bebouwen met woonhuizen en voorzieningen. Het moest een plan worden voor de komende tien jaar en de uitbreiding moest gelijke tred houden met de bevolkingsgroei. Men dacht dat in die tien jaar Assen wel van 600 naar 6000 inwoners zou kunnen gaan groeien vanwege de aanzuigende werking van de zojuist verkregen stadsrechten. Landdrost Pieter Hofstede vond echter dat Giudici er wel wat meer vaart achter mocht zetten. Het ging hem allemaal veel te langzaam. Het gevolg was dat de Nieuwe Huizen (straat in binnenstad die nog steeds bestaat) werden gebouwd voordat de tekeningen klaar waren.

Ook in die tijd wist hogerhand al heel goed te sjoemelen. Echter, de koning werd in 1810 teruggeroepen naar Frankrijk. De verhoudingen tussen hem en zijn broer Napoleon Bonaparte lagen lang niet goed. Napoleon Bonaparte vond dat zijn broer het slecht deed in Nederland. Als gevolg van dit conflict is van al die pretentieuze plannen niets gerealiseerd. De tekeningen verdwenen ergens onder het stof der jaren, totdat in 1896 de kleinzoon van Jan Giudici ze weer terugvond tijdens een zolderopruiming. Inplaats van ze weg te gooien stuurde hij de tekeningen naar Assen omdat hij vond dat ze daar hoorden. Sindsdien zijn ze hier nog steeds en zorgvuldig in het museum opgeborgen. Over dit hele gebeuren, compleet met kopieën van Giudici’s ontwerpen, is door DeFKa een informatieve expositie opgezet. Bart Rijsbergen hield ter gelegenheid van de opening daarvan een boeiende lezing over Giudici. Dr Rijsbergen is in 1992 in Leiden hierop gepromoveerd en was dus zeker de aangewezen persoon om over hem en diens Asser uitbreidingsproject te spreken.

De expositie is beslist een aanrader; alleen al het feit dat we op het huidige kazerneterrein bijna een paleis met groot omliggend land zouden hebben gehad, is een vreemd idee. De tekeningen hiervan zijn er nog steeds. Het ontwerp naar Frans model toont een typerende open structuur. De tuinen hadden qua ontwerp alle mogelijkheden in zich om uit te groeien tot een weelderige, bloemrijke omgeving. Franse koningen mochten zich ook altijd graag, compleet met alle bijbehorende pracht en praal, vaak aan het volk vertonen. Dit was ook bedoeld als demonstratie van macht. Hoe Assen nu zou zijn als al die plannen ook werkelijk uitgevoerd waren, laat zich alleen maar raden. Een vleugje Franse frivoliteit zou Assen naar mijn mening beslist niet hebben misstaan. Tja. Als die beide Napoleons wat beter met elkaar hadden kunnen opschieten... Kleine oorzaken kunnen grote gevolgen hebben!






© 2006-2009 www.mijn-eigen-website.nl