In en om Assen




Van Colafabriek tot Logegebouw


Bronvermelding:
Asser Historisch Tijdschrift; nummer 4 / december 1997. Een artikel van Mieke Kraijer - Otjens



Ala-cola in Assen

Aan de voormalige Parallelstraat bij het station valt een merkwaardig gebouwtje in het oog. Odd Fellowhuis staat er met grote letters op. Slechts heel weinig mensen weten dat het pand oorspronkelijk een fabriekje was. Amerikaanse Cola in Assen...

Wie denkt dat Cola drinken iets is van de laatste tijd, heeft het mis. Het recept van de Coca Colasiroop werd al in 1886 in Atlanta bedacht en uitgeprobeerd. Mede door een intensieve, uiterst moderne reclamecampagne werd de frisdrank onmiddellijk een groot succes. Coca Cola was al snel de favoriete drank bij de fristaps die toen overal in Amerika bestonden. Toen men een aantal jaren later ook aangelengde siroop in flesjes ging verkopen, steeg de populariteit van de drank nog meer. Overal in de Verenigde Staten schoten fabriekjes als paddestoelen uit de grond en het bottelen van Coca Cola werd een van de meest winstgevende takken van de levensmiddelenindustrie.

De uitvinding van de kroonkurk rond het jaar 1900 was nog een extra stimulans. Vanaf 1897 werd Coca Cola ook buiten Amerika verkocht en in 1914 vond de introductie plaats in Nederland. Toen waren er echter al heel wat navolgers die bij de succesdrank wilden aansluiten. In 1916 bijvoorbeeld vocht de Coca Cola Company bij de rechtbank 153 plagiaten aan. Een van de bekendere concurrenten was Ala-Cola, die niet alleen de drank, maar ook de vorm van het toenmalige flesje van Coca Cola imiteerde, en zelfs de sierlijke letters daarop.


"Ontwerptekening voor een Ala-Cola-Bottelarij anno 1914". Architekt was Hendrik Enklaar, die kort tevoren de kapel aan de Oosterhoutstraat ontworpen had. Rechts het raam van het kantoortje, links de poort van de open gang. (GAA, bouwvergunning 1914, nr. 504)


Twee jaren later veranderde de fabriek van bestemming en eigenaar

In hetzelfde jaar waarin het eerste flesje Coca Cola in Nederland verkocht werd, trachtten enige Assenaren zich met concurrent Ala-Cola een positie in Noord-Nederland te verwerven. Op 13 maart 1914 richtten zij een naamloze vennootschap op. Het waren Arend en Gerrit Koops, beiden koopman, en de broers Hendrik en Johan Enklaar, de eerste vrijgevestigd architect, de tweede accountant, wonend aan de Oranjestraat nr. 15. De naam van de N.V. was Ala-Cola Bottling Company, maatschappij tot het bottelen van Ala-Cola te Assen; doel was "winst behalen door het voor eigen rekening vervaardigen van den drank Ala-Cola en van andere dranken uit de siropen, door haar te betrekken van de NV American Ala-Cola Manufactory en BottlingCy, gevestigd te Amsterdam."

Verder was het doel "het bottelen en verhandelen dezer dranken in het bijzonder voor het gebruik in de provincies Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel". Directeuren van de jonge NV waren Arend Koops en Johan Enklaar, het startkapitaal was fl. 14.000,-. Op de dag van de oprichting van de NV werd ook een lapje grond op een gunstige plaats verworven. Voor ƒ 1500,- kocht de NV tweeëneenhalf are schuin tegenover het station aan wat nu de Hendrik de Ruiterstraat heet. Het terreintje lag ingeklemd tussen het herenhuis van griffier Bijl en de tuin van huize Nijenrode, waarvan het vroeger deel had uitgemaakt.' Vier dagen na de koop vroeg Johan Enklaar vergunning om er een fabriek te mogen bouwen.

Het zou één door muren omgeven ruimte van 6lh bij 15 meter worden met rechts aan de straat een door hout afgeschoten kantoor­tje. Links zou nog een overdekte, open gang met poort komen. Op de betonnen fabrieks-vloer zouden een spoelmachine, een bottel-, een kurk- en een "etiketmachine" en een pomp komen te staan. Druk zou geleverd worden door ijzeren flessen met vloeibaar koolzuur. Het verbruikswater zou naar de straatgoot lopen.4 Bouwen ging snel in die tijd. Drie weken na de aanvraag was de ver­gunning binnen en eind juni was alles al zo­ver klaar dat het kantoor aangesloten kon worden op het plaatselijke telefoonnet. Er werd nu een Hinderwetvergunning aangevraagd voor een gasmotor van 2 pk.

Toen, op 28 juni 1914, vielen de schoten in Sarajewo en brak de eerste wereldoorlog uit. Prijzen en lonen schoten omhoog, bedrijven kwamen in moeilijkheden door gebrek aan liquide middelen. Om hulp te bieden richtten tien Asser heren met geld in september een creditconsortium op. Hendrik Meursing, mr. A. ten Oever, twee Westra van Holthe's en notaris de Fremery zaten daarbij, en ook de directeur van Ala-Cola Johan Enklaar, die secretaris werd van het beheerscomité. De oorlog duurde viereneenhalf jaar. Door kolen schaarste was er weinig transport, levensmiddelen werden gedistribueerd. De dranken Coca Cola en hoogstwaarschijnlijk ook Ala-Cola verdwenen van de Nederlandse markt. Zo veranderde per 1 mei 1916 de fabriek van eigenaar en bestemming. Voor ƒ 4.200,- kocht buurman dr. Jan Staal, die kort tevoren op huize Nijenrode was komen wonen, grond en opstand.


Foto van het logegebouw kort voor de verbouwing in 1973. Het rechterraam met het siermetselwerk dateert nog van 1914, de andere twee ramen en de deur zijn in 1949 gemaakt. Kort na het nemen van de foto werd met een soort borstwering de daklijn rechtgetrokken en de gevel donkerbruin, later geel geverfd. (collectie IOOF te Assen)


Odd Fellowhuis

Veearts Staal had een duidelijk doel voor ogen toen hij met Ala-Cola in onderhandeling ging. Al voor de koop van kracht werd, had hij van de gemeente Assen een bouwvergunning verkregen. Hoewel hij in de aanvraag sprak van "eenigszins verbouwen", was het niet weinig wat hij van plan was. De open gang aan de zijkant van de fabriek werd voorzien van een dichte muur, een lichtkap en een deur aan de achterkant, de poort aan de voorzijde werd vervangen door een raam, identiek aan het raam van het voormalige kantoortje. Van de fabriek zelf werd de kap, bestaande uit houten borden en dakvilt, opgewonden en werden de muren met ruim een meter verhoogd. Aan de achterkant kwam nog een toiletruimte voor meerdere personen. En tenslotte werd het jaartal op het pand veranderd in 1916, als om aan te geven dat het een ander gebouw was geworden.

Het Asser adresboek van het daaropvolgende jaar vermeldde dan ook bij Parallelstraat la "gebouw Vrijmetselaars" Als zovelen in die tijd kon Jan Staal zich niet meer vinden in de dogmatiek van de bestaande christelijke confessies. Begin 1916 was de toen vijfendertigjarige veearts lid geworden van een loge van de Independent Order of Odd Fellows (IOOF), een broederschap op humanitaire grondslag met algemeenreligieuze ondergrond, die in 1819 in Noord-Amerika was ontstaan en sinds 1877 ook in Nederland loges had.

Staal was ingewijd in Meppel omdat er in Assen nog geen loge was, op 23 september 1916 echter werd in Assen de oprichtingsakte gepasseerd van de vereniging "Calluna-Loge", die als plaats van samenkomst het gebouw aan de Parallelstraat gebruikte. Officieel bleef Staal voorlopig eigenaar van de grond en het verbouwde pand. Pas in 1925 vond de overschrijving plaats, waarbij Staal verklaar­de ƒ 4.500,- ontvangen te hebben - bijna hetzelfde bedrag als hij in 1916 had betaald-.'


Tweede Wereldoorlog

De Duitse bezetter koesterde een groot wantrouwen jegens verenigingen als Vrijmetselaars en Odd Fellows. Zij werden als een bedreiging gezien en daarom verboden, hun bezit werd geliquideerd. Het gebouw aan de Parallelstraat werd zodoende namens de Rijkscommissaris van het bezette Nederlandse gebied op 1 juni 1942 verkocht, en wel aan ene Alben Jan Leewering, koopman, later caféhouder, wonend aan de Nieuwe Huizen nr. 3, voor ƒ 3.180,-. Leewering verplichtte zich binnen twee maanden alles wat op de loge betrekking had, te verwijderen op straffe van een boete van ƒ 200,- per dag.

De voorwaarden, gesteld aan Leewering, beheerder van het NSB-Kringhuis "De Poort van Cleef", waren een formaliteit. Zeker meer dan een jaar was het gebouw van de Odd Fellows al in gebruik bij de Weerafdeling van de NSB als vendelkwartier, compagnie lokaal zouden wij nu zeggen." Dat was een gruwel voor de vrijheidslievende familie Staal die nu geregeld de gehate WAkoppen boven de afscheiding met hun tuin zagen verschijnen. Tot brandstichting het pand onbruikbaar maakte....


Eens grensde 'Het kasteeltje van Staal' aan de "Calluna-Loge". Dit door architect Cuypers ontworpen gebouw werd rond 1960 bewoond door de familie J. Staal. Maar monumentale panden kunnen in Assen zomaar verdwijnen. Het gebouw werd in 1967 gesloopt!.


De eerste verdachten waren natuurlijk de leden van de familie Staal. Het was duidelijk dat de brandstichters door de deur aan de achterzijde waren binnengekomen en daar kon je alleen komen via de poortdeur in de tuinmuur van Nijenrode. Daarom hadden Jan en Rieks Staal niet actief meegedaan, en alleen ervoor gezorgd dat de poort open stond die avond. Vanuit een bovenraam hadden ze gezien hoe Klaas Koekoek en een maat het oude logegebouw binnengingen. Toen de volgende ochtend de politie aan de deur kwam, had hun moeder juist nietsvermoedend de marechaussee gebeld omdat ze de poort open had getroffen.

Bovendien wees de politiehond de verkeerde richting aan, hij kreeg de peper in zijn neus die in het spoor gestrooid was. De brandstichting was niet helemaal gelukt. De schade bleef beperkt, maar aangezien herstelmateriaal ontbrak, besloot de WA te verkassen. Het gebouw bleef de rest van de oorlog ongebruikt.


Na de oorlog

Na de oorlog vond rechtsherstel plaats. De officiële teruggave van grond en pand vond plaats op 30 december 1948 door notaris Klaucke te Assen. Vier maanden later werd door het Asser gemeentebestuur vergunning verleend voor een flinke opknapbeurt, waarbij de voorgevel behoorlijk gewijzigd werd. Het schuine dak wat vroeger op de fabriek had gezeten en overgenomen was op de bouwtekening van 1916, was al lang geleden vervangen door een vrijwel plat dak. Nu kwamen in plaats van het smalle raam en de fabrieksdeur twee ramen; het linker­raam, dat in 1916 in plaats van de poort was gekomen, werd vervangen door een deur.

Alles werd zoveel mogelijk in de oude stijl en met behoud van oude elementen uitgevoerd. De kosten waren ƒ 3.500,-. In 1973 vond een meer rigoureuze verbouwing plaats, waarvoor ƒ 60.000,- op tafel moest komen. Op het achterste deel van het gebouw werd een verdieping aangebracht en de voorgevel werd aangepast aan de smaak van de tijd. Met een soort borstwering langs de dakrand kreeg het gebouwtje een doos­model; hout en metselwerk kregen de mo­dieuze kleur donkerbruin. Een laatste, kleine, aanpassing vond plaats in 1980.

Het Odd Fellowhuis verleende in het verleden onderdak aan de Vrijmetselaars zolang die nog geen eigen ruimte in Assen hadden. Ook nu zijn er meerdere gebruikers van het gebouw. Immers in plaats van de éne loge, die in 1916 van start ging, zijn er nu vier loges in Assen en omgeving. Zo werd een colafabriekje een broederschapshuis


Info op asserjournaal d.d. 13 oktober 2005. Een artikel van Lammert Alingg


Logegebouw op tijd klaar voor ontvangst CdK Ter Beek die opening gaat verrichten

Zaterdag komt Commissaris van de Koningin Ter Beek naar de loge van de Asser Odd Fellows om het gerenoveerde logegebouw aan de Hendrik de Ruiterstraat te openen. Dertig jaar geleden werd het in 1916 aangekochte pand – een voormalig limonadefabriekje van de familie Staal - grondig herbouwd, maar het was de laatste tijd echt weer aan een stevige opknapbeurt toe. Die is achter de rug. Het was de laatste dagen pittig aanpakken om alles op stee te krijgen, maar als de commissaris straks arriveert zal alles klaar zijn, verzekert Johan Dijks, belast met de public relations van de loge.

"We hebben geprobeerd met het ontwerp een duidelijk herkenbaar Odd Fellowshuis neer te zet-ten en dat valt samen met het streven naar meer openheid over wat Odd Fellows zijn en doen”. Met de nu gerealiseerde verbouwing heeft het pand een grote uitstraling gekregen Er zijn meer ramen in de façade gekomen en kenmerkend voor het gebouw zijn de drie zuilen, die de drie uitgangspunten ‘Vriendschap’, ‘Liefde’ en ‘Waarheid’ zinnebeelden. Deze drie woorden staan elk in de vorm van een cirkel gebeiteld. Niet alleen de voorkant van het gebouw heeft een nieuw gezicht gekregen, ook de entree, toiletten en de bestuurskamer zijn gerenoveerd.

De tempel, de plaats waar het eerste deel van de bijeenkomst plaats vindt, is uitgebreid en van ramen voorzien. De bijeenkomsten van de Odd Fellow bestaan uit twee delen: het eerste gedeelte is bedoeld voor verdieping, het tweede voor ontmoeting. Het woord loge staat voor werkplaats, een plaats,waar je zelf werkt aan de idealen van de orde van Odd Fellows, die een lange geschiedenis met zich meedragen. In Assen bestaan de Odd Fellows uit vier loges, twee voor mannen en twee voor vrouwen. Op geregelde tijden organiseren de vier loges open avonden waar belangstellenden op uitnodiging van harte welkom zijn voor meer informatie over Odd Fellows, hun doelstellingen en de wijze waarop zij dat proberen te realiseren.


Odd Fellows huis anno 2011 (foto Sietse Kooistra)


Geschiedenis van de Internationale Orde van Odd Fellows

Het was de Engelse emigrant Thomas Wildey die de Orde van Odd Fellows in Amerika stichtte. Wildey, geboren in Londen in 1782, werd daar in 1804 lid van een Odd Fellows Loge. In 1817 emigreerde hij naar Amerika en vestigde zich in Baltimore. Hier was het dat hij, samen met enkele andere uit Engeland geëmigreerde Odd Fellows, op 26 april 1819 de Washington Loge nr. 1 oprichtte. In die tijd was de situatie in Baltimore verre van rooskleurig. De stad werd geteisterd door de gele koorts en er was sprake van een zeer grote werkeloosheid. Het is dan ook niet te verwonderen dat de doelstelling van die eerste loge en later van de hele orde op het terrein van de maatschappelijke hulpverlening kwam te liggen.

Uit die eerste tijd stamt ook de opdracht aan Odd Fellows om: de zieken te bezoeken, de bedroefden te troosten, de doden te begraven en de wezen op te voeden. Deze opdracht is, vertaald naar onze tijd, nog steeds van toepassing voor alle Odd Fellows.

Onder de bezielende leiding van Wildey kende de Odd Fellows in Amerika een geweldige groei. Bij Wildey's overlijden in 1861 telde de Orde al meer dan 200.000 leden verspreid over 42 staten. Nu vinden we de Odd Fellows, behalve in de Verenigde Staten, in Canada, Cuba, Zuid Amerika, Australië, Azië en Europa. In Europa vinden we Odd Fellowloges in België, Denemarken, Duitsland, Finland, Frankrijk, Nederland, Noorwegen, IJsland, Zweden en Zwitserland. Ook ontstaan er nu nieuwe loges in oostelijk Europa.





© 2006-2009 www.mijn-eigen-website.nl