In en om Assen





Het graf van Darwins ambassadeur


Bronvermelding:
'Het Drentse Landschap'. Dec. 2009, nummer 64. Een artikel van Jaap Beuker, conservator archeologie en hoofd Facilitaire Zaken bij het Drents Museum en Wijnand van der Sanden, provinciaal archeoloog en verbonden aan het Drents Plateau..


Het gerestaureerde graf van Hartogh Heijs van Zouteveen op de Noorderbegraafplaats in Assen. De betonnen plaat waarop de roef rust bevindt zich onder het maaiveld (foto Jaap Beuker)


Of hij ingestemd zou hebben met het eerbetoon zullen we nooit weten, maar het Darwinjaar (2009) leek ons een goede aanleiding om het sterk onderkomen graf van atheïst Hermannus Hartogh Heijs van Zouteveen in oude staat te herstellen. Deze darwinist van het eerste uur werd in 1891 op de Noorderbegraafplaats in Assen begraven, op een afstand van nog geen tien minuten lopen van villa Oakland, het huis dat hij in 1878 aan de Beilerstraat liet bouwen en waarvan de naam verwijst naar zijn korte en mislukte Amerikaans avontuur in 1872 - het stichten van een landbouwkolonie van Nederlandse boeren in Californie.


Zijn openlijk beleden atheïsme kostte hem in 1881 het raadslidmaatschap in Assen

Hermannus Hartogh Heijs van Zouteveen, in 1841 te Delft geboren, mag zeker tot de belangrijkste Assenaren gerekend worden, al zullen maar weinig inwoners weten wie deze tomeloos energieke man was en waar zijn belangrijkheid nu precies in schuilt. In diverse tijdschriften — de Nieuwe Drentse Volksalmanak (1992), het Asser Historisch Tijdschrift (2009) en Levend Verleden (2008 en 2009), het tijdschrift van historische vereniging De Smilde, is aandacht aan zijn leven en werken besteed, en zelfs in de onlangs verschenen De canon van Drenthe ontbreekt hij niet. Reden genoeg om dat niet dunnetjes over te doen, maar één detail te belichten dat nooit veel aandacht kreeg: zijn laatste rustplaats.

Dat doen we niet zonder de bijzondere relatie te belichten die deze tweemaal gepromoveerde, in 1873 naar Assen verhuisde wetenschapper met Darwin onderhield. Zijn darwinistische sympathieën en zijn openlijk beleden atheïsme - waarmee hij zich als een 19e-eeuwse Richard Dawkins ontpopte - hebben zijn loopbaan ingrijpend beïnvloed. Het kostte hem aan het eind van de jaren zestig een hoogleraarschap in de Natuurlijke Historie aan de Leidse universiteit en in 1881 het raadslidmaatschap in Assen


Contacten met Darwin

In zijn tweede dissertatie (1866) ging Hartogh Heijs van Zouteveen onder meer in op de visie van Linnaeus dat soorten vanaf de schepping onveranderd gebleven waren. Hij zag dit als een onjuiste gedachte. Daaruit blijkt dat hij zich achter Darwins in 1859 verschenen werk 'On the Origin of Species' schaarde, waarin het evolutieproces centraal staat. Vanaf 1866 correspondeerde Hartogh Heijs met Darwin en vanaf 1870 wijdde hij zich steeds meer aan het bekendmaken van het darwinisme bij het grote publiek. Hij was daarin zo vooruitstrevend dat hij meermalen botste met de gevestigde orde. Vanaf 1870 werkte Hartogh Heijs aan de vertaling van Darwins 'The Descent of Man'. Hij vertaalde de delen die de auteur hem stuurde en voorzag ze van commentaar.

Darwin maakte daar gebruik van, zowel bij de eerste uitgave als bij de herdruk. De Engelse en Nederlandse versie van het bock verschenen in 1871 vrijwel tegelijkertijd. In 1873 zag de Nederlandse vertaling van Darwins 'Expressions of the Emotions in Man and Animals' het licht, ook nu weer van de hand van Hartogh Heijs. Zijn Opus magnum op het gebied van Darwins werken leverde Hartogh Heijs echter aan het eind van zijn leven met het zesdelige werk 'Darwin's biologische meesterwerken' dat in 1890-1891 verscheen. Hij werkte hierbij samen met TC. Winkler. Zonder enige overdrijving kunnen we stellen dat Hartogh Heijs zo'n gedreven ambassadeur was voor de ideeën van Darwin dat het vooral aan hem te danken is dat de nieuwe inzichten in ons land snel werden verspreid en geaccepteerd.


Het graf

Aan het graf van Hartogh Heijs van Zouteveen is niet te zien dat hier een invloedrijk man begraven ligt (hij schreef zelf ook wetenschappelijke verhandelingen, was courantier, oprichter van de nog altijd bestaande Nieuwe Drentse Volksalmanak, bestuurslid van het Provinciaal Museum van Oudheden, redacteur van Isis en De Fondsenmarkt —Financieel Weekblad, vervener/ontginner en bestierde een effectenkantoor in Groningen). De in tweeën gebroken grafsteen van Belgische hardsteen die rust op een bakstenen roef vermeldt slechts 'Dr. H. Hartogh Heys van Zouteveen. Geb. te Delft 12 Februari 1841. Overl. te Assen 1 Juni 1891'. De wens om het haveloos ogende graf te restaureren werd voorgelegd aan mevr. I. Roelfs en J. Martin van de Gemeente Assen.

Ondertussen was ook al advies ingewonnen bij drs. L. Bok van Bureau Funeraire Adviezen uit Amsterdam over de te volgen werkwijze. Zijn suggesties en advies om vooral terughoudend te herstellen, werden door ons opgevolgd en opgenomen in het plan van aanpak. De Gemeente Assen omarmde het idee en wilde de restauratie financieren, op voorwaarde dat wij ons zouden inspannen om eventuele rechthebbenden op te sporen om deze om toestemming te vragen. Omdat naspeuringen naar levende nazaten - Hermannus en zijn vrouw Maria Elizabeth van der Veen hadden vijf kinderen - zonder resultaat bleven, kon het graf zonder juridische problemen op naam van de Gemeente Assen worden overgeschreven en het restauratieplan ten uitvoer worden gebracht.

De grafsteen werd met stoom onder hoge druk zo goed mogelijk schoongespoten. Helemaal terug naar de uitgangssituatie was onhaalbaar omdat het oppervlak van de steen in het verleden met een algendoder behandeld is zonder verdere reiniging; de steen komt daarom nooit meer van zijn gevlekte uiterlijk af. De roef is meegenomen naar de werkplaats van de steenhouwer en daar op een betonnen fundament opgemetseld; hierbij is gebruik gemaakt van mortel.Vervolgens is de betonnen plaat met roef teruggeplaatst, waarbij de betonnen plaat tot onder het maaiveld werd ingegraven. In de roef zijn pilaartjes van kunststof geplaatst om de grafsteen te stutten. De beide delen van de grafsteen zijn niet gelijmd maar koud tegen elkaar aan gelegd. Het graf, dat in de directe omgeving van graven van zijn schoonfamilie ligt, oogt weer fatsoenlijk en maakt zeker geen overdreven gerestaureerde indruk. Dat laatste past geheel in de opzet van het herstelplan en past ook in het beeld van de Noorderbegraafplaats


Fossielen

Na het schoonmaken van de grafsteen werden diverse fossielen zichtbaar, waarbij vooral enkele koralen en een 7 cm grote gastropode (slak) opvallen. Rond 350 miljoen jaar geleden leefden ze op de zeebodem in het gebied waar nu in België de Ourthe stroomt. De aanwezigheid van fossielen op de grafsteen van Darwins ambassadeur in Nederland is meer dan passend. Die wetenschap zou Hartogh Heijs ongetwijfeld deugd gedaan hebben. Zijn villa Oakland, sinds 1995 een rijksmonument, heeft inmiddels al weer een nieuwe eigenaar. Op dit moment krijgt het huis aan de Beilerstraat 41 een opknapbeurt. Van de tuin waarin verschillende uit verre streken geïmporteerde planten en bomen stonden, is helaas weinig over maar gelukkig is de eerste steen, gelegd door Hartogh Heijs op 12 maart 1878, nog altijd zichtbaar in de achtergevel.


Darwinjaar

Op 12 februari 2009 is het 200 jaar geleden dat Charles Darwin (1809-1882) werd geboren. Hij was de eerste die geologische veranderingen van de aarde koppelde aan de evolutionaire veranderingen van het leven. Daarbij beschreef hij als eerste het mechanisme waarmee het leven (soorten) zich aanpaste aan veranderende omstandigheden: de evolutietheorie. Hij was daarmee (één van) de eerste geobiologen. Anderhalve eeuw na het verschijnen van zijn baanbrekende boek "Over het Ontstaan van Soorten", |s de evolutietheorie nog steeds de krachtigste verklaring voor de ontwikkeling van het leven op aarde. Wereldwijd en dus ook in Nederland wordt dit gevierd. Meer informatie over Darwin vindt u hier.







© 2006-2009 www.mijn-eigen-website.nl