In en om Assen




De Kanaalstraat


Bronvermelding:
Asser Historisch Tijdschrift; nummer 2 / juni 2005. Een artikel van Jan Klaassens



De kruidenierswinkel van weduwe Horstman

De Kanaalstraat was een straat met veel gezichten. Voordat de straat bijna geheel moest wijken voor het KOM-plan in de jaren vijftig en zestig van de 20e eeuw woonde er een verrassend grote verscheidenheid aan mensen en waren er uiteenlopende bedrijfjes gevestigd. Via de Collardslaan, de Steendijk en de Zwartwatersweg kwam ik begin jaren ’50 samen met mijn ouders en zusje Janny in de Kanaalstraat wonen.
Ik had altijd het gevoel van de ene op de andere dag verhuisd te zijn. Mijn ouders dachten daar anders over. Later werden in deze straat mijn zusjes Jelly en Jannet nog geboren.

Hoe het was in die Kanaalstraat van pakweg 1960? Wel, een mengelmoes. Een oude straat met alleenstaande en dubbele woningen, scholen, diverse bedrijfjes en gewone burgers, maar ook burgers van stand. We lopen in gedachten nog eens door de straat die niet meer bestaat. De naam leeft weliswaar voort in het nog overgebleven laatste stukje van de oude straat naar het Kanaal, maar alle bebouwing is nieuw. Anno 1960 is het een heel andere wereld. Wij komen van de Varkensmarkt, lopen door de Schoolstraat en komen uit bij de Kanaalstraat. Die gaat rechtsaf naar het noorden in de richting van het Noord Willemskanaal. Vandaar ook de naam.

Rechtdoor, voor de lagere katholieke school langs, kom je in de Alteveerstraat. Op beide hoeken van de Kanaalstraat zijn winkels gevestigd. We beginnen de wandeling aan de westkant van de Kanaalstraat. Als we die straat inlopen vinden we aan de kant van de Alterveerstraat de kruidenierswinkel van de weduwe Horstman. De oude vrouw staat van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat in de winkel. En niks niet zelf maar even pakken! Nee, alles staat achter haar of moet ze ‘even van achteren halen’. Bij haar kun je ook losse stroop en zeep kopen. Koffie, suiker, zout: vrijwel alles moet worden afgewogen. Als de financiele positie van haar klanten aan de zwakke kant is wil ze het wel even op de lei zetten. Met het puntje van haar tong raakt ze de griffel even aan en maakt de aantekening. Als je dan aan het eind van de week weer in de winkel komst zegt ze steevast: ‘Er staat ook nog wat op de lei, hoor!’.


Foto genomen omstreeks 1957 toont de Venegang te Assen met midden op de achtergrond garage Van Wijngaarden aan de Venestraat en rechts van de vrachtauto, de gebouwen van coöperatie de Dageraad. (collectie: gemeente Assen)


Achter ons huis stond een huusie met een tonnetje

Lopen we richting kanaal langs de westkant van de straat, dan vinden we naast de kruidenierswinkel het eerste pand in de Kanaalstraat: Drukkerij Horstman. De eigenaar is de zoon van de weduwe. Bij de drukkerij werken zo’’ n tien mensen. We komen eerst langs een betonnen schutting voordat we halt kunnen houden voor het huis van de familie Weertman. Stukadoor Henk Weertman woont er met zijn vrouw, zijn vader en drie dochters. De oudste heet Geesje, maar luistert liever naar de naam Ciska, de anderen Riky en Anneke, een stel toffe meiden. Links van het huis is de klakopslag in diepe kelders afgedekt met houten schotten. Denk maar niet dat je de gelegenheid krijgt alleen in de opslagplaats te zijn. Veel te gevaarlijk! Achter het rechter raam van woonkamer zit opa Weertman, hij heeft krijtwit haar.

Rechts naast het huis van Weerman, gescheiden door een gangetje van ongeveer 1.20 meter, staat ons huis. Op nummer 7. Een vrij groot maar oud huis. Aan de rechterzijde de voorkamer, daarachter een kastenwand en dan de achterkamer met een aangrenzende grote keuken. Links naast de voorkamer de hal en weer links daarvan een grote opslagruimte met aan de straatzijde grote groene baanderdeuren. Achter in de opslagruimte is de paardenstal, grenzend aan de keuken. Achter het huis is een kleine tuin. Die grenst aan de tuin van achterbuurman Schooljan, die aan de Alterveerstraat woont. Als we in de tuin staan kijken we ook op het schoolplein van de Katholieke school, die zelf aan de Schoolstraat staat. Tot voor kort stond er een huusie met een tonnetje achter ons huis. Dit werd wekelijks door de gemeente geleegd.

Verder met onze wandeling. Naast ons woonde de familie Koster, eigenaar van een florissant koeltechnisch bedrijf. Wij lopen door en komen bij nummer 21. Hier woont mijn vriendje Diddo Steen. Diddo heeft een mooie moeder, een vertrokken, onbekende Russische (?) bevrijder is zijn vader. Als we doorlopen in noordelijke richting naar het kanaal passeren wij het huis van schilder Klok en komen bij de Christelijk Gereformeerde kerk. Twee keer per zondag wordt er intensief gebruik van gemaakt. Steeds op dezelfde tijd komen dezelfde mensen naar de kerk. In onze voorkamer kunnen wij sommige voetstappen van verre herkennen!


De coöperatieve bakkerij De Dageraad


Dhr J.H. Koster stuurde mij de bovenstaande foto van de Coöperatieve Bakkerij De Dageraad aan de Venegang; een straatje tussen de Kanaalstraat en de Venestraat met het onderschrift: “De blonde vrouw is mevr. Kun de Vries - Vinkes”.


En dan is er het expeditiebedrijf Ster Expres van Jelle Overzet. Veel onderhoud aan de zware vrachtwagens wordt op straat gedaan. Aan de straatputjes te zien komt er veel olie in het riool terecht. Verderop naar het kanaal staan nog wat huizen, maar wij steken schuin de straat over om even bij de coöperatieve bakkerij De Dageraad binnen te gaan. Het is een grote bakkerij waar veel brood gebakken wordt maar ook koek, koekjes en nog veel meer. De grote ovens geven veel warmte af. Als je wilt kun je je eigen geschilde zoete appeltjes op de ovens laten drogen. In het magazijn staat een grote kist met ‘brood van gisteren’. Kost de helft!

Iedere morgen komen de broodventers hun bakfietsen vullen en hopen aan het einde van de dag hun waar kwijt te zijn. Naast witbrood is er ook grijs brood. Lang niet zo lekker maar wel goedkoper. Achter de bakkerij is een enorme kolenopslagplaats. Grote bergen cokes, eierkolen en antraciet bedekken de achterplaats. Tegen de muur staat een hoge stapel briketten. Om de opslagplaats te bereiken moeten wij via de Venegang: een straatje tussen de Kanaalstraat en de Venestraat links van de bakkerij. Bebouwing aan deze kant van de straat, tussen de bakkerij en het kanaal, is er niet. Dus lopen we langs de oostkant van de straat terug.


Dhr J.H. Koster stuurde mij de bovenstaande foto van de Coöperatieve Bakkerij De Dageraad aan de Venegang; een straatje tussen de Kanaalstraat en de Venestraat met het onderschrift: “Een oude foto van voor de oorlog met chef banketbakker Henk Kuiper (linker persoon). Vader van mijn vrouw R.H.Koster-Kuiper. Henk kuiper had zijn eerste gezin verloren bij het bombardement aan de Esstraat in 1941. Hij overleefde omdat hij op dat moment in de bakkerij was”.


Langs de huizen van de families Geertsema, een medewerker van Drukkerij Horstman, stukadoor Stoetman, kleermaker Kremer en graancommissionair Gerding. Dan staan wij voor het pand van de familie Kuntz, groothandelaren in levensmiddelen. Die levensmiddelen worden per bakfiets naar de kruideniers gebracht. Wij gaan verder voorbij het huis van slager Sanders en staan voor het gymnastieklokaal van de er naastgelegen Christelijke ULO. De gymzaal is een goed geoutilleerde degelijke ruimte. ‘Meneer’ Hommes geeft er op woensdagmiddag les voor de gymnastiekvereniging Eendracht. De laatste les voor de zomervakantie is het altijd apenkooi. De ULO is een grote school met navenant schoolplein en grote bruine deuren. Op het schoolplein kunnen we vaak niet spelen omdat de hekken na schooltijd op slot zijn. Wij weten echter trucjes om deze vesting te nemen. Toch worden wij er regelmatig weggestuurd.


Foto genomen omstreeks 1920 toont enkele personen in de Kanaalstraat met fabrieksschoorsteen op de achtergrond te Assen. (collectie: Drents Archief)


Aan Venema hebben wij een bloedhekel

Het dubbele huis naast de school wordt voor de helft bewoond door de statige familie Le Roux. Zowel de heer des huizes als mevrouw en dochter Annemieke zien er altijd onberispelijk uit en dwingen respect af. Niet in de laatste plaats door de uitstraling van hun huis en het bedrijfspand erachter, waar de papiergroothandel in is gevestigd. De LTS staat dan wel aan de Schoolstraat, de ingang voor de leerlingen is onmiddellijk naast de papiergroothandel. Soms is het in de straat een drukte van belang met leerlingen, zeker als beide scholen tegelijk aan of uit gaan. Enkele huizen verder, tegenover ons huis, woont de familie Tel: vader, moeder, Jaap, Sjouk, Bouko, Marijke en Ingrid. Er zijn ook enkele pleegzusjes in huis.

Ik breng veel tijd met Jaap en Sjouk (die verrekte hard kan lopen) door. Een potje ‘koppen’ in de reuzenzandbak van het christelijk kleuterschooltje bijvoorbeeld, direct naast de familie Tel. Maar we worden bijna altijd weggestuurd door de beheerder Venema, soms wel drie keer op één dag! Voetballen op het schoolpleintje is een feest. En volleyballen. Dat doen wij daar, achter het schooltje, over een balk, die is aangebracht om matten te kloppen. Het speelveld is nog geen vier meter, maar een prima leerschool. Maar ook hier is het Venema die de wedstrijd vaak vroegtijdig afblaast. Wat hebben wij een hekel aan die man. Hij vast ook aan ons!

En dan zijn wij weer aan het begin van de Kanaalstraat tegenover de kruidenierswinkel van weduwe Horstman. Op deze hoek zit de bloemenwinkel van Seidel. De bloemist heeft vier zoons. Op woensdag en zaterdag heeft hij een marktkraam op de markt in het centrum. Tot voor kort op de Gedemte Singel maar nu op de Noordersingel. Ik help hem vaak na schooltijd en verdien een aardige zakcent.


Straatnamen in Assen


Op 23 juni 1948 startte de Provinciale Drentsche en Asser Courant met het rubriekje ‘straatnamen in Assen’. Op 23 februari 1949 publiceerden zij een beschrijving van de naamgeving van de Kanaalstraat:

Twee bataljons infanterie werden er in de jaren 1894 en 1895 in Assen ondergebracht en vanzelfsprekend vergde dit nogal wat woonruimte. Koortsachtig werd er dan ook in de daarop volgende jaren gebouwd en gelijke tred hiermee hield de aanleg van wegen. Zo kwam in 1904 een verbindingsweg tot stand tussen de Schoolstraat en het Noord Willemskanaal, mede door toedoen van de her B.F. Hoefsloot en D. Neisingh, die hun hier liggende gronden als huisplaatsen wilden verkopen.

Eenmaal gereed zijnde nam de gemeente deze weg, die naar het Noord Willemskanaal de naam Kanaalstraat verkreeg, in beheer over. Met de woningbouw ging het hier erg vloten; in november 1905 werden door de dames douairière van de Wijck, geboren baronnesse Th. E. van der Feltz en mevrouw jhvr. MP. J.C. van de Wijck het gebouw ‘Rehoboth’ gesticht. Dit gebouw werd voor verschillende doeleinden gebruikt: als tehuis voor jongens en meisjes, kinderkerk en zondagsschool, naaischool en voor vergaderingen


Foto genomen tussen 31-03-1948 en 30-09-1948 toont de broodbakkerij van coöperatie de Dageraad aan de Kanaalstraat 38 te Assen. De broodventers staan klaar om met hun bakkerskarren uit te rijden. Rechts het kantoor met erboven, bij de erker, de woning van administrateur De Jong op nr. 40. Geheel links woningen aan de overzijde van het Kanaal. (collectie: gemeente Assen)


De werkgroep Kanaalstraat


Bronvermelding:
'Assen tussen droom en vrees'. 20 jaar veranderingen in de Asser binnenstad. Werkgroep Rapport. september 1979. Een artikel van Connie Bremer en Herman Huiskamp

Al sinds 1975 voert de Werkgroep Kanaalstraat — soms zeer heftig — actie voor het behoud van een stukje Oud-Assen. Zoals de naam al doet vermoeden, gaat het hier met name om het behoud van een aantal woningen in de Kanaalstraat. De werkgroep ontstond toen in het kader van het bestemmingsplan Komplan-Noord steeds meer woningen in deze straat werden afgebroken. Verschrikt sloegen de bewoners van het sancringsgebied de. handen ineen: de werkgroep werd opgericht. Doel was het afbraakproces te keren, de bestaande woningen te behouden en de opengevallen gaten met woningen op te vullen.


Sinds 1904

De, aan de rand van de Asser binnenstad gelegen, Kanaalstraat bestaat sinds 1904 onder deze naam. Rond de eeuwwisseling werd er een verbindingsstraat tussen het in 1861 geopende Noord-Willemskanaal en de Schoolstraat aangelegd (de Schoolstraat liep ongeveer op de plaats waar nu de noordkant van het Koopmansplein ligt). Deze door particulieren aangelegde verbindingsstraat werd in 1904 door de gemeente overgenomen en kreeg ook toen pas de naam Kanaalstraat. De in deze straat staande Christelijk Gereformeerde Kerk verrees in 1910. Wat de woningen in de straat betreft, in 1909 werd een bouwvergunning afgegeven voor de panden nr. 30 en 32. De panden aan de westzijde van de straat dateren respectievelijk uit 1923, 1924 en 1925. Vóór de sanering in het begin van de zeventiger jaren kende de Kanaalstraat nog een zijstraatje in oostelijke richting: De Venegang, die een verbinding vormde met de Venestraat.


Gekeerd

In het kader van het Komplan Noord zouden alle bestaande woningen uit de Kanaalstraat moeten verdwijnen. Toen de werkgroep zich daar tegen keerde en gesprekken hierover aanvroeg bij de gemeente, bood deze aan een halfjaar te wachten met verdere sloopwerkzaamheden. In dat halve jaar zou de werkgroep alternatieve plannen mogen ontwikkelen voor het betrokken gebied. Eén en ander wordt op 26 augustus 1975 afgesproken. Groot was de verbazing dan ook toen drie dagen later Kanaalstraat 59 werd gesloopt. De werkgroep bezet het pand in de schafttijd van de slopers. Er wordt een harde strijd gestreden tussen de werkgroep en de gemeente. De beschuldigingen, die over en weer vliegen, worden uitvoerig uitgemeten in de plaatselijke kranten.

De werkgroep is ondertussen druk bezig allerlei gegevens te verzamelen en ideeën te ontwikkelen om binnen het afgesproken halfjaar alternatieve plannen op tafel te kunnen leggen. In het kader van hun plan werden diverse onderzoeken verricht. De bestaande situatie werd in kaart gebracht, evenals de woonfunctie van een binnenstad. Ook de verkeerssituatie en een eventuele bestemming voor het genoemde Kerkgebouw werden onderzocht.


Expositie

Op 3 februari 1976 is het dan zo ver. De werkgroep stuurt een brief naar de Asser raad met de mededeling dat hun plannen klaar zijn en een uitnodiging om deze te komen bezichtigen in het Zusterhuis. Dan is intussen ook het boekje "Toelichting op alternatieve plannen" verschenen. Vele Assenaren maken van de gelegenheid gebruik de alternatieve plannen te komen bekijken. Er blijkt veel animo te bestaan voor het wonen in de — alternatieve — Kanaalstraat. De ideeën van de werkgroep worden ook door het gemeentebestuur positief gewaardeerd. Besloten wordt om in groter verband verder te werken aan de plannen. Daartoe worden een projectgroep en een werkcomité opgericht. Daarin nemen behalve de werkgroep, de Stichting Woningbeheer Assen, het architectenbureau Sijpkes en Oving, de gemeente en de Welzijnsraad zitting.


Uiterst links wethouder Mulder (volkshuisvesting) en uiterst rechts wethouder De Roos (ruimtelijke ordening) in gesprek met leden van de Werkgroep Kanaalstraat


Herziening

Het bestemmingsplan Kanaalstraat werd eind '78 een feit door een herziening van het noordwestelijk deel van het Komplan Noord. Vastgesteld werd dat het plan voor de Kanaalstraat nu zou moeten bestaan uit:

— meergezinshuizen in twee en vier bouwlagen
— openbare en bijzondere bebouwing
— woningen, horeca-bedrijven en kantoren (met een maximale goothoogte van 18 m)
— winkels en horeca-bedrijven in één en twee bouwlagen
— parkeervoorzieningen en wegen

Aanleiding tot het opstellen van de herziening waren de activiteiten van de werkgroep Kanaalstraat. Een werkgroep, die moest beginnen met acties tegen de gemeente om de sloop van hun woningen tegen te gaan. Een werkgroep, die later samen met de gemeente en andere belanghebbende instanties om de tafel zou gaan zitten om verder te praten over de uitwerking van hun plannen. Uitgaande van doelstellingen, randvoorwaarden en uitgangspunten werd aan die uitwerking gewerkt. Volgens de planning zal in 1980 worden begonnen met de realisering van de plannen.


De Kanaalstraat anno 2010


foto: Sietse Kooistra 2010





© 2006-2009 www.mijn-eigen-website.nl