In en om Assen





De Stefanuskerk te Beilen


Bronvermelding:
'Het Drentse Landschap'. Sept. 2009, nummer 63. Een artikel van Olav Reijers, directeur van het Drents Plateau.


Beilen; Hervormde kerk 1990 (foto Rijksdienst voor Monumentenzorg)


De inwoners van Beilen spreken met liefde over hun drie bijzondere monumenten: de 'dikke boom' aan de Esweg, de molen te Makkum en de Stefanuskerk in het centrum van Beilen. Zij kunnen met recht trots zijn op hun kerk want het is zelfs een van de meest bijzondere monumenten van Drenthe

Drenthe was oorspronkelijk in drie, later in zes dingspelen verdeeld, middeleeuwse rechtsgebieden met ieder een eigen kerk. Daarmee waren het ook de zes oerparochies van onze provincie. Alle latere middeleeuwse parochies en kerken zijn vanuit deze zes ontstaan. Beilen was het centrum van het Beiier dingspel dat zich uitstrekte over een groot deel van Midden- en Zuid-Drenthe. De kerk behoort dus tot de oudste van Drenthe maar van het eerste gebouw zijn geen sporen meer over.

Het huidige gebouw dateert uit de 15e eeuw en is in laat-gotische stijl opgetrokken. Belangrijkste kenmerken hiervan zijn de ruime hoge vensters die in een spitsboog eindigen en door verfijnde bakstenen lijsten in kleinere compartimenten verdeeld zijn.


Replica's

Door zijn harmonieuze eenheid lijkt de kerk in een bouwprogramma tot stand te zijn gekomen maar de bouw heeft misschien wel honderd jaar geduurd. We vermoeden dat de toren tot het oudste gedeelte behoort omdat het deel uitmaakt van een groep Drentse kerktorens die uit het begin van de 15e eeuw stammen. De eerste is de kerktoren van Havelte uit 1410. Tot deze Drentse torenfamilie behoren verder de kerktorens van Dwingeloo, Oosterhesselen, Ruinen, Ruinerwold en Rolde.


Ze worden toegeschreven aan dezelfde bouwmeester, Johan die Werckmeyster uit Ruinen, maar het lijkt onwaarschijnlijk dat hij aan alle zeven torens heeft gewerkt. Het ligt meer voor de hand dat meester Johan een type heeft ontworpen dat vanwege zijn bijzondere uitstraling later door anderen is overgenomen. Het zijn inderdaad monumentale kerktorens van vier verdiepingen met aan de drie zichtzijden diepe vensternissen. De uitvoering en bijvoorbeeld ook de spits is bij alle zeven torens verschillend. Het koor dateert waarschijnlijk ook uit het begin van de 15e eeuw. Het schip dat wat breder is en uit een grote ruimte (schip) bestaat, is het jongste deel. Het is niet ongebruikelijk dat een kerk in fases werd vernieuwd. Terwijl de nieuwe delen werden opgebouwd, bleef een deel van de oude kerk staan voor de eredienst die tenslotte moest doorgaan.


Aanstelling onderwijzer

De Stefanuskerk was oorspronkelijk eigendom van de bisschop van Utrecht die het op een eigen stukje grond had laten bouwen. Zo had hij alle zeggenschap en regelde hij de benoeming van de pastoors. Later ruilde de bisschop met het klooster Dikninge de Beilense kerk voor die van Steenwijk en Borne. Tot de kerkhervorming van 1598 bleef het klooster eigenaar, daarna kreeg het Landschapsbestuur van Drenthe het benoemingsrecht voor de voorgangers. Kerk en bijbehorende goederen kwamen in handen van de kerkvoogdij. De predikant was verantwoordelijk voor het onderhoud van de pastorie en van de hooi- en bouwlanden. Daar haalde hij ook zijn inkomsten uit. In de 17e eeuw moest hij daarvan zelfs 'een bekwaam onderwijzer' aanstellen om les te geven aan de kinderen van het dorp!

Onnodig te zeggen dat de kerk in de loop der eeuwen steeds is veranderd, aangepast en soms ook is verwaarloosd. Bij een brand in 1607 werd de kerk zelfs bijna geheel verwoest, alleen de muren stonden nog overeind. Tijdens de grote restauratie van 1937 is besloten de kerk weer in oude luister te herstellen. Zo werden de stenen gewelven in het koor opnieuw aangebracht, de oorspronkelijke ingang in het westen onder de toren weer in gebruik genomen en in de dicht gemetselde ramen weer glas geplaatst. Dit maakt dat we het gebouw nu in zijn 15e-eeuwse gedaante zien, zonder de geschiedenis van de eeuwen daarna. Zo'n restauratie past niet meer in huidige opvattingen. We vinden nu dat een gebouw zijn geschiedenis moet laten zien, ook de latere toevoegingen en veranderingen.


Dilemma

De Stefanuskerk staat nu voor een geheel andere uitdaging. Het gebouw ziet er piekfijn uit, de status als belangrijkste monument van Beilen is onomstreden, maar blijft het na al die eeuwen nog wel een gebouw voor de kerkdienst? De Hervormde Kerk is samen met de Gereformeerde Kerk opgegaan in de Protestantse Kerk Nederland. Beide gebouwen zijn nog in gebruik maar het is duidelijk dat de kerkgemeenschap moeilijk de lasten van twee kerkgebouwen kan dragen. De Stefanuskerk is te klein om alle kerkgangers te bedienen, de gereformeerde Pauluskerk mist echter de uitstraling van het oude middeleeuwse gebouw. Binnen niet al te lange tijd moet de nieuwe fusiegemeente een ingrijpend en moeilijk besluit nemen over de toekomst van beide kerkgebouwen. Hoe dat ook uitvalt, het is ondenkbaar dat de Stefanuskerk Beilen zal ontvallen. De kerk zal nog lang figureren in het rijtje met de dikke boom en de molen van Makkum.






© 2006-2009 www.mijn-eigen-website.nl