In en om Assen





Verdwijnen de kerken uit Drenthe?


Bronvermelding:
'Het Drentse Landschap'. Sept. 2008, nummer 59. Een artikel van Olav Reijers, directeur van het Drents Plateau.



Het kerkje van Roderwolde



Het Jaar van het Religieus Erfgoed.


In Drenthe is dit jaar extra aandacht voor kerkgebouwen vanwege het Jaar van het Religieus Erfgoed. Door ontkerkelijking en vergrijzing maar ook door toegenomen kosten van onderhoud worden steeds meer kerken in hun voortbestaan bedreigd. Vooral in het zuiden van ons land is de situatie alarmerend. Er zijn teveel kerken voor te weinig gelovigen. Maar hoe staan de Drentse kerken er eigenlijk voor? Wat staat ons hier te wachten?


Martin Verhagen, oud-voorzitter van de Stichting Oude Drentse Kerken, heeft een inventarisatie uitgevoerd in Drenthe op basis van de topografische kaart van 1980. Hij heeft alle gebouwen bezocht en kort beschreven die op die kaart als kerk zijn aangegeven. Drenthe kende op dat moment ongeveer 275 kerkgebouwen. Daarvan stammen er 24 uit de middeleeuwen zoals de kerken van Vries en Anloo.Van de middeleeuwse kerken van Borger, Dalen en Emmen zijn alleen de torens blijven staan, de rest van de kerk is later herbouwd. Na de Reformatie, eind 16c' eeuw, bestond er weinig behoefte aan nieuwe kerken. De bestaande gebouwen gingen over naar de Hervormde Kerk en dat aantal bleek eeuwenlang voldoende om alle kerkgangers te ontvangen. Vanaf de 16e tot eind 18c eeuw zijn er slechts enkele kerken gebouwd. Daarvan behoren sommige wel tot de meest bijzondere van Drenthe zoals de koepelkerk van Smilde en de kruiskerk van Coevorden.


Bloeiperiode

Vanaf de 19e eeuw nam de kerkenbouw een grote vlucht. Dit had deels te maken met de herwonnen vrijheid van godsdienstuitoefening zodat ook andere gezindten een eigen kerk mochten bouwen. Met name in het laatste kwart van de 19e eeuw werden grote katholieke parochies in het veengebied gesticht, vaak onder invloed van Duitsers die zich hier vestigden. De komst van de Gereformeerde Kerk in 1834 en latere afsplitsingen van de Hervormde Kerk in de tweede helft van de 19e eeuw zorgden voor een extra behoefte aan kerkgebouwen. En met de vele grootschalige ontginningen ontstonden nieuwe dorpen die na verloop van tijd eigen kerkgemeenten met bijbehorende kerk kregen. De grote bloeiperiode voor de kerkenbouw is echter de 20e eeuw. Het ging economisch steeds beter met Drenthe en de bevolking nam fors toe. Zowel voor als na de Tweede Wereldoorlog zijn ongeveer 100 nieuwe kerken gebouwd, ruim 200 in totaal! Tot eind jaren zestig, beginjaren zeventig, tegelijk met de aanleg van nieuwe woonwijken, werden er nog volop kerken gebouwd. Maar binnen een tijdsbestek van misschien vijftien jaar sloeg de ontkerkelijking toe en kwam de bouw van kerken abrupt tot stilstand. Bij hoge uitzondering zien we nu nog nieuwe kerken verschijnen.


Huidige situatie

De topografische kaart van 1980 geeft dus een situatie weer waarbij het aantal kerkgebouwen in Drenthe op zijn hoogtepunt was. Hoe is de situatie nu, 25 jaar later? Uit de inventarisatie van Verhagen blijkt dat er sinds 1980 ongeveer 35 kerkgebouwen zijn verdwenen, gesloopt. Dit is 15% van het totale aantal kerken! Verder heeft hij geconstateerd, voor zover dat zichtbaar was aan de buitenkant, dat nog eens vele tientallen kerkgebouwen hun oorspronkelijke functie hebben verloren. Sommige blijven als ontmoetingsruimte of concertruimte dicht bij hun oude functie, andere zijn in gebruik als schuur of garage. Het aantal kerken dat nog in gebruik is voor de eredienst ligt daarmee onder de 200 en neemt in snel tempo af. De fusie van hervormde, gereformeerde en evangelisch-lutherse gemeenten noopt veelal te kiezen voor één gebouw. Hierdoor moet er op korte termijn voor vele kerken een andere bestemming worden gevonden.


De kerk van Vries


Bescherming

Is de situatie voor de Drentse kerken echter wel zo bedreigend? Nagenoeg alle kerken van voor 1900 vallen onder bescherming van de monumentenwet. Daarnaast wijst de Provincie Drenthe ook kerkgebouwen aan als beschermd provinciaal monument.Van de gemeenten kennen Assen en Emmen een ruimhartig aanwijzingsbeleid van gemeentelijke monumenten. Alles bij elkaar hebben of krijgen ongeveer 100 kerkgebouwen een monumentenstatus op een totaal van ca. 240 kerkgebouwen, ruim 40% dus.

Kerken zijn daarmee een bevoorrechte soort in vergelijking met andere bedreigde erfgoedcategorieën als bijvoorbeeld boerderijen, woonhuizen, scholen of bedrijfsgebouwen. Zo is nog maar een fractie bewaard gebleven van het oorspronkelijke aantal keuterijen of zuivelfabriekjes in Drenthe. Een beschermde status wil overigens niet zeggen dat daarmee de toekomst geregeld is. Het behoud is sterk afhankelijk van een actieve gemeenschap, de functie van het gebouw en de beschikbaarheid van middelen. Bovendien geldt voor sommige soorten dat ze extra kwetsbaar zijn zoals de kleine veenkerkjes uit het begin van de 2e eeuw of de kerken van na de oorlog.

Kerken waren vaak het middelpunt van een gemeenschap. Er is geen categorie gebouwen die zoveel betekenis heeft voor grote groepen mensen en die ook in ruimtelijke zin het middelpunt vormt van een gemeenschap als de kerken.Voor hele generaties mensen zijn geboorte, huwelijk en dood onlosmakelijk met de kerk verbonden.

Daarom zijn kerken bijna zonder uitzondering beeldbepalend in een dorp of wijk, door ligging en door ontwerp. Ook niet-kerkelijken voelen zich vaak verbonden met het gebouw. Het gebouwde religieus erfgoed verdient dus alle aandacht, ook al heeft een deel al een beschermde status. Het kerkenbezit is namelijk geen museale collectie waarvan het voldoende is om van elke soort er één te bewaren. Elke kerk is voor de eigen omgeving belangrijk, ongeacht of er elders in Drenthe een soortgelijk exemplaar staat


Toekomst

Het is niet waarschijnlijk dat het aantal beschermde kerkgebouwen nog wordt uitgebreid. Zowel het Rijk als de Provincie hebben hun verantwoordelijkheid genomen door gebouwen van respectievelijk nationaal en provinciaal belang als beschermd monument aan te wijzen. De meeste gemeenten hebben helaas (nog) geen plannen voor een eigen monumentenlijst. Elke kerkgemeente of beherende stichting onderkent de waarde en betekenis van hun kerk. Het besluit over de toekomst van hun kerkgebouw komt altijd voort uit een zorgvuldige afweging van alle alternatieven. Drents Plateau wil zich sterk maken om samen met de Stichting Oude Drentse Kerken de eigenaren en beheerders te ondersteunen. Dit kan door expertise beschikbaar te stellen over beheer, financiering en herbestemming van kerkgebouwen. Daarnaast is de Stichting Oude Drentse Kerken bereid als gesprekspartner op te treden voor kerkeigenaren die overwegen hun bezit over te dragen. Verwerving door de stichting betekent dat behoud van het kerkgebouw voor een langere periode is veiliggesteld. Door deze combinatie van advies en verwerving is de kans op behoud van ons religieus erfgoed een stuk groter.







© 2006-2009 www.mijn-eigen-website.nl