In en om Assen





Sporen van de Tweede Wereldoorlog


Kampgeld van het kamp Westerbork


Speurtocht opdrachten voor de leerlingen vanaf groep acht


De oude synagoge in Assen

In het centrum van Assen staat de oude synagoge . Vroeger was die kerk van de Asser joden. Boven de ingang is een gevelsteen ingemetseld die nog aan die tijd herinnert. Hier hielden ze op sabbatdag (zaterdag) hun kerkdiensten.

Waar staat deze oude synagoge ?


foto: Sietse Kooistra


Informatie over de synagoge

In Assen gold in de achttiende eeuw, net zoals elders in Drenthe, de regel dat er maar drie joodse families mochten wonen: een slager, een koopman en een vilder. De eerste joodse koopman vestigde zich in 1750 in Assen. Hoewel de komst van een tweede joodse koopman in 1774 protest opriep, mocht hij er toch blijven wonen. Tot 1800 bleven zij de enige joodse inwoners. Synagogediensten werden aanvankelijk in een huissynagoge gehouden. In 1832 werd de synagoge in Assen, mede met behulp van giften van zowel protestantse als katholieke inwoners.

Door de komst van joodse gezinnen uit andere Drentse plaatsen bleef de gemeente groeien en werd de synagoge aan het einde van de negentiende eeuw te klein. In 1901 werd op dezelfde locatie een nieuwe, grotere synagoge gebouwd, en ingewijd op 26, 27 en 28 juli. De stichtingssteen met Hebreeuwse tekst ('open voor mij de poorten van de gerechtigheid', Psalm 118:19) afkomstig uit de oude synagoge werd ingemetseld in de linker zijgevel. Op de steen boven de ingang staat ook een Hebreeuwse tekst ('zij geven dank aan Uw naam, zij bidden en smeken tot U in dit huis', I Koningen 8:33) en het jaartal (5)661 (=1901).

In de twintigste eeuw waren de joden voornamelijk werkzaam als handelaars en veehandelaars, kleine fabrikanten, vleeshouwer en slager. Daarnaast waren er enkele joodse grondbezitters en ambtenaren.

Gedurende de bezettingsjaren werden ook de Assense joden het slachtoffer van de anti-Joodse maatregelen, die overal van kracht werden. Toen de joodse kinderen in september 1941 uit het openbare onderwijs verwijderd werden, is er een joodse school opgericht. Deze heeft tot de zomer van 1942 bestaan. De meeste joden uit Assen zijn in oktober 1942 opgepakt en via Westerbork naar het oosten gedeporteerd. Een enkeling is teruggekeerd, slechts een tiental van de Assense joden overleefde de oorlog door onder te duiken.

De synagoge is in de oorlog beschadigd en de inboedel was grotendeels verdwenen. Het kerkbestuur verhuurde het gebouw vanaf 1947 aan de Vrijgemaakt Gereformeerden die het in 1951 kochten. Na hun vertrek in 1970 heeft het gebouw leeggestaan en was het in gebruik als meubelopslagplaats. In 1980 werd het gebouw gekocht door de Christelijke Gereformeerde Kerk die het sindsdien in gebruik heeft.

Bron: Joods Historisch Museum


De Joodse begraafplaats in Assen

Aan de zuidkant van de stad loopt een bospaadje een eindje tussen de bomen door.


Even later kom je bij een groot hek. Daarachter staan tientallen grafstenen. Keurig in lange rijen. Op de meeste stenen kun je niets lezen. Ze staan met de achterkant naar het hek. Je bent hier bij de joodse begraafplaats. Halverwege zie je een wit monument. Op de lage stenen links en rechts staat een groot aantal namen. Op de grote steen staat te lezen 'Wij blijven gedenken de overledenen in Westerbork en de weggevoerden naar de concentratiekampen'.

Waar ligt deze ruim 200 honderd jaar oude Joodse begraafplaats ?


foto: Sietse Kooistra


Informatie over de Joodse begraafplaats

In januari 1778 kreeg de joods koopman Meijer bericht dat zijn aanvraag voor een eigen joodse begraafplaats in Assen was gehonoreerd. Hem werd een stuk (woeste?) grond toegewezen op het zogenaamde Twijfelveld, grenzend aan het Asserbos, dat in die tijd juist werd aangelegd, ten zuidwesten van de stad.

Op diezelfde plek bevindt zich nu al ruim tweehonderd jaar het Beth Hakkewaroth of te wel het ‘Huis van de graven’ van de joodse gemeente Assen. Toch gebruikt men vaak andere, meer hoopvoller woorden om een joodse begraafplaats mee aan te duiden: Beth Hagajjiem bijvoorbeeld, oftewel: het ‘Huis van de levenden’. Of ook wel: Gedort, de Jiddische verbastering van de woorden ‘Gut Ort’, dat wil zeggen: ‘goede plaats’.

Daar schuilt de gedachte achter dat het hier geen ‘dodemansland’ is, maar de plaats waar je voorouders – straks misschien jij zelf – ongestoord wachten op de komst van de masjiach (Messias), dat G’dgegeven moment waarop alle rechtvaardigden zullen opstaan ten eeuwigen leven. Vandaar ook dat een joodse overledene niet zomaar op een algemene begraafplaats kan worden begraven, waar de graven maar voor een beperkte tijd worden uitgegeven.

De Joodse begraafplaats te Assen vervult twee functies. Het is in de eerste plaats de plek waar nu al meer dan tweehonderd jaren leden van de Joodse gemeenschap begraven worden. Daarnaast is het de plek waar de Joodse Assenaren, die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwamen in het vernietigingskamp, herdacht worden. Dit geldt ook voor de Joden die overleden in het kamp Westerbork en hier begraven werden: het grootste gedeelte van hen kreeg geen eigen grafsteen en daarom is er een monument opgericht waarop hun namen te lezen staan.

Bron: Joodse begraafplaats Assen.


Joods monument in Assen

Het Joods monument in Assen is gemaakt door de beeldend kunstenaar Sam Drukker. Met dit gedenkteken herdenkt Assen de ruim 500 Joodse burgers die vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Het monument staat in de nabijheid van de voormalige Synagoge van Assen, waar voor de oorlog veel Joden woonden. In cortenstaal heeft de kunstenaar, die een Joodse vader heeft, zichzelf afgebeeld als een hurkende man zonder gebedskleed. In steen op het rechterdeel van het monument is de volgende tekst aangebracht:

“Hier rondom ons, lag de buurt
Waar in 1940 550 joden leefden
Na de oorlog keerden keerden niet meer
Dan 25 van deze Assenaren terug
Moge de herinnering
Aan hen die gingen
Ons waarschuwen, nu en straks”

In de bestrating voor het monument is de davidster verwerkt. Het monument werd op 3 mei 1990 onthuld.

Waar staat dit monument?


foto: Sietse Kooistra


De 'Texel bank'

De Texel-bank is een geschenk aan de Assenaren van de mannelijke bevolking van Texel die de Tweede Wereldoorlog van november 1944 tot en met april 1945 in Assen zijn opgevangen.

Ze zijn door de Duitse bezetter naar Assen gedirigeerd om te voorkomen dat de mannelijke bevolking zich zou aansluiten bij een aanval van de geallieerden op het eiland. Te voet gingen bijna 700 mannen via Witmarsum en Donkerbroek naar Assen. Na een kort verblijf in schoolgebouwen kregen de Texelaars onderdak in de inrichting Port Natal ( Beilerstraat) of bij particulieren.

De mannen van Texel werden ingezet door de Organisation Todt bij het graven van tankgrachten en loopgraven in het Asser Bos en op het Balloerveld, onderdelen van de verdedigingslinie Frieslandriegel.

De tekst op het monument luidt:
Nov. 1944 – April 1945, aangeboden door de Texelaars als dank voor genoten hulp en gastvrijheid


Waar staat deze Texel-bank?


foto: Sietse Kooistra


Tankgrachten

Bij de bevrijding van Drenthe in april 1945 werd het geallieerde leger vrij onverwacht geconfronteerd met kilometerslange tankgrachten, loopgraven, mitrailleurstellingen en bunkers aan weerszijden van de Drentsche Hoofdvaart. Deze liepen vanaf Meppel door langs de vaart tot Bovensmilde, vandaar door het Witterveld en het Asser Bos oostelijk van Assen, en verder over het Balloërveld naar het noorden. Ook in het natuurgebied de Vijftig Bunder bij Midlaren zijn resten van tankgrachten aangetroffen. Dit bleek dus de Frieslandriegel te zijn, die ook wel Assener Stellungen worden genoemd.

Het was een noord-zuid lopende verdedigingslinie die in het zuiden aansloot op de IJssellinie, en in het noorden door zou moeten lopen tot aan Delfzijl. De kennelijke bedoeling van deze linie was om een geallieerde inval vanuit het (noord)westen over de Waddenzee te stuiten. De linie werd in het najaar van 1944 en het voorjaar van 1945 aangelegd vanwege het oprukken van de geallieerden.

Voor het spitwerk aan de linie werden vooral mensen uit de streek zelf ingeschakeld, lieden die tot dan toe verplichte tewerkstelling hadden ontlopen omdat zij bijvoorbeeld in de landbouw werkten. Tal van Drenten hebben korter of langer aan de Frieslandriegel gewerkt Verschillende van de arbeiders die aan de tankgrachten hebben gewerkt, vertelden dat deze een vaste opzet hadden. Hij moest drie à vier meter diep zijn en aan de westzijde schuin naar beneden lopen. Aan de oostzijde moest een steile wand gemaakt worden, die verhoogd werd met een wal. De tank zou dan met de loop naar beneden staan en niet meer bijna rechtstandig omhoog kunnen komen.

Bron: Noorderbreedte


Waar ligt de onderstaande tankgracht (in Assen) ?


foto: Sietse Kooistra


Het oorlogsmonument

Tien verzetsmensen vonden hier hun laatste rustplaats .Hun graven en de zuil met hun namen vormen een waardig oorlogsmonument.

Van deze tien werden Luchien Steen (geb. 1900), Willem Gerrit van Dijk (geb. 1919) en Albert Pieter Smitshuijsen (geb. 1918) op 8 maart 1945 geëxecuteerd bij de Woeste Hoeve in de regio Apeldoorn. Deze executie was onderdeel van de represailles voor de aanslag op de Höherer SS- und Polizeiführer Hanns Albin Rauter in de nacht van 6 op 7 maart 1945 bij de Woeste Hoeve.

Luchien Steen was aangesloten bij de LO (Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers) en gaf onderdak aan mensen van de KP (Knokploeg). Bij hem was de marconist van de GDN (Geheime Dienst Nederland) ondergebracht. Op 11 januari 1945 werd hij gearresteerd en opgesloten in het Huis van Bewaring te Assen.

Willem Gerrit van Dijk, die als ambtenaar op het gemeentehuis van Grijpskerk belast was met de uitgifte van persoonsbewijzen, had vele onderduikers aan valse papieren kunnen helpen. Hij moest onderduiken, toen dit was ontdekt. Bij een inval op zijn onderduikadres ten huize van Anne Marten Smallenbroek op 9 januari 1945 werd hij gearresteerd en overgebracht naar het Huis van Bewaring in Assen. Albert Pieter Smitshuijsen was opzichter bij de gasfabriek in Assen. In Assen was hij lid geworden van het verzet en had zich aangesloten bij de GDN. Als tekenaar kon hij uitstekend situatietekeningen maken voor de inlichtingendienst. Bij de inval in het huis van Smallenbroek werd ook hij gearresteerd en opgesloten in het Huis van Bewaring in Assen.

Anne Marten Smallenbroek (geb. 1919), Jacob de Ruiter (geb. 1921), Hendrik de Ruiter (geb. 1891), Hendrik Jan de Ruiter (geb. 1926) en Cornelis Broerse (geb.1915) werden op 10 april 1945 in Assen geëxecuteerd.

Anne Marten Smallenbroek was betrokken bij verschillende illegale activiteiten, maar vooral hield hij zich bezig met die van de GDN, de inlichtingendienst van de OD (Ordedienst), en werd daar al spoedig het hoofd van. Tijdens een bijeenkomst van het illegale blad TROUW ten huize van Smallenbroek op 9 januari 1945 deden de Duitsers een inval en werd Smallenbroek met zeven anderen gearresteerd en gevangen gezet in het Huis van Bewaring in Assen.

Hendrik de Ruiter en zijn zoons Hendrik Jan en Jacob, alle drie betrokken bij de activiteiten van de LO, zijn gearresteerd en in het Huis van Bewaring te Assen opgesloten na de ontdekking in hun huis van een geheime schuilplaats met zendapparatuur en de geheim agent Van Bemmel. Schietend probeerde laatstgenoemde zich een weg naar de vrijheid te banen, maar werd daarbij zo zwaar gewond, dat hij in het Wilhelmina Ziekenhuis aan zijn verwondingen overleed.

Cornelis Broerse was actief betrokken bij de LO Assen, verspreidde Vrij Nederland en maakte deel uit van een spionagegroep. Op 20 maart 1945 werd Broerse gearresteerd en vastgezet in het Huis van Bewaring te Assen.

Adolf Brader (geb.1918) verloor op 5 augustus 1944 het leven ten gevolge van een treinbeschieting bij Wijster.

Ben Veenstra (geb. 1915) kwam op 29 december 1942 om in Amersfoort. Op de Leusderheide werd Veenstra met twaalf anderen geëxecuteerd. Aan de vermelding van hun namen op de zuil werd toegevoegd:

Hiermede gedenken wij
tevens onze andere
gevallenen

Bron: Dodenakker


Waar staat dit oorlogsmonument ?


foto: Sietse Kooistra


Provinciaal Gedenkteken

Het gedenkteken is opgericht ter nagedachtenis aan alle Drentenaren die tijdens de bezettingsjaren door oorlogshandelingen zijn omgekomen.

De vrouwenfiguur houdt een erepalm vast als bewijs van achting en erkenning. De palmtak is een klassiek symbool voor de overwinning. Ze houdt de erepalm in de richting van het voormalige Huis van Bewaring, waar veel verzetsmensen in de Tweede Wereldoorlog door de bezetter gevangen werden gehouden. Door de dynamische houding van de vrouw heeft het beeld in de volksmond de naam 'Fanny Blankers-Koen' gekregen

Het beeld is onthuld op 21 juni 1951.


Waar staat dit gedenkteken ?


foto: Sietse Kooistra


Het Monument voor Franse Parachutisten

Het Monument voor Franse Parachutisten is opgericht ter nagedachtenis aan zes para's van het 3e regiment Chasseurs van de Special Air Services die hier in gevecht met de bezetter op 10 april 1945 (vlak voor de bevrijding) zijn omgekomen.

In Drenthe is in de nacht van 7 op 8 april 1945 een regiment van ruim 700 Franse parachutisten gedropt. Onder de codenaam 'Operation Amherst' werden zij in groepjes van circa vijftien man in de hele provincie gedropt. Doel van de operatie was het veroveren van bruggen en het stichten van zoveel mogelijk verwarring onder de bezetter.

Bij een boerderij had een groepje para's onderdak gevonden in een schuur. Maar zij werden verraden en raakten in gevecht met de bezetter. De schuur vloog in de brand, drie van de soldaten kwamen hier om en de anderen sneuvelden in een vuurgevecht.

De slachtoffers werden begraven in een noodgraf. Later werden de stoffelijke resten overgebracht naar de Zuiderbegraafplaats te Assen en nog weer later naar de Franse erebegraafplaats te Kapelle-Biezelinge (Zeeland).


Waar staat dit monument ?


foto: Sietse Kooistra


Monument voor de gevallenen in de Tweede Wereldoorlog


Waar staat dit monument?


Dit monument is opgericht ter nagedachtenis aan de in de Tweede Wereldoorlog omgekomen leden, ook de namen van personen die bij het bombardement van Assen (in de Esstraat) in januari 1941 omkwamen komen er op voor. (collectie: gemeente Assen)


De lastigste vraag komt meestal aan het einde van een opdracht. Waar hangt deze gedenkplaat?


foto: Sietse Kooistra






© 2006-2009 www.mijn-eigen-website.nl